Pagina d'avant Pagina d'apres Ensenhador


12 Los gatges de cosina

Quo es dins la chaminéia qu'òm fasia tota la cosina. Per terra, a costat deu fuòc, metian las marmitas en fonda. N'i avia sovent quatre, la marmita de sopa, la marmita de mongetas, lo marmiton per lo cafè, e una granda marmita, la chaudiera o lo chaudron per far chaufar l'aiga de la vaissela, de la bujada, e far cueire la brenada deus pòrcs. Avian un topin per las chastanhas. Quand tuavan lo pòrc, prenian la marmita a cueire la graissa "'l'era graissosa, fasian pas la brenada dedins, falia pas far cueire las pinambors dedins, quo auria far rolhar la marmita. Quela granda marmita servissia que per far quò. La netiavan bien e l'atendia l'annada d'aprep." (G. B.)

A costat de las marmitas, n'òm botava las brasieras, de las lonjas per cueire los polets, los lapins, los ròstits de pòrc, e de las rondas. Falia que quò anguessa tot a la cramilhiera, quò fai que si i avia pas de chanòla, n'òm ne'n fasia metre una au mareschau.

Lo cramilhon "era totjorn acrochat aus landiers per tirar la cramilhiera, per l'eslunhar, per poder far prener l'ansa e pendilhar la marmita." (G. B.) Crochavan aprep la chaminéia lo pòrta-paëla, la paëla a granda coa per las crespas, la pedarsa e l'autras paëlas per far la moleta, lo fricasson...

En mai de la chaminéia, "totas las maisons avian un petit forneu a costat deu fuòc: quo avia una petita grilha au fons coma un colador, alòrs vos 'massavatz de las gròssas brasas, e puei vos las fotiatz dins una brasiera o dins una paëla, vos las brechavatz, alòrs quò fasia tuar lo fuòc. Quò fasia deu charbon de bois. Alòrs ilhs metian quò-quí dins lo forneu. ilhs ne'n laissavan totjorn una petita reserva e puei aprep, ilhs fotian lo fuòc aprep, una minuta aprep, avecque un bocin de papier. Quelas brasas, quò fasia de l'aër dessot. Per çò que lo vrai forneu quò n'era pas barrat, quò i avia una espeça de tireta que las cendres tombavan dessot. Ilhs tiravan un peuc lo machen, quelas brasas tornavan rojas. Alòrs quí, ilhs fasian chaufar las pous o deu machen entau. Quò remplaçava lo gase quò-quí. La chaminéia marchava tot lo long de l'annada, lo forneu quo era quauqua res de miniatura, per tener quauqua res de chaud." (G. B.) L'i tornavan far chaufar lo cafè quand era fach, metian un petit trespès sur la grilha e la cafetiera dessur, "n'i avia de las cafetieras en fer batut; lo cubercle avia 'na petita coa, era còlat a 'na petita charniera quí, vos pòiavatz dessur per metre lo cafè dedins." (G. B.) o ben quo era deus petits pòtets en gres esmalhat. Li metian chaufar de la sopa o de las mongetas dins de las caçairòlas en terra.

Dins quauquas maisons, avian un potatgier, una espeça de grand forneu maçonat qu'era sie en defòra de la muralha, sie fach dins la muralha ras la chaminéia avecque un placard que lo barrava. Si la chaminéia avia un forn, las palas a enfornar e lo redable per tirar las cendres avant de metre lo pan cueire, eran crochats au planchat.

La vianda de pòrc era metuda dins deus topins en gres, esmalhats blanc dedins. "N'i avia pas d'estatgieras dins queu temps, n'i avia de las pòsts còladas aus chabrons entau. E puei ilhs alinhavan las pastissieras entre los chabrons sur quelas pòsts. Per çò que quò falia que quò sie sec, sens quò, quo era moisit." (G. B.). Apchavan la vianda au serpaud sur un tableu. D'un costat de la cosina, las pòsts avecque las pastissieras, a l'autre bot "i avia un grand rastelier ente ilhs metian lo pan dessur. N'i en a, quo era una simpla pòst qu'era pendilhada aprep dos bois, qu'eran cloats aus chabrons. Mas quò existava deus rasteliers rònds que viravan ilhs. Quo era pendilhat amont a un chabron, e quí quò i avia deus liteus que traucavan entau, uech entau, coma las palas d'un molin. Au luòc de far lo torn de la tabla per aver lo pan d'alai, vos podiatz far virar lo rastelier. I avia quauqua rantela..." (G. B.)

A taula, se servissian de sietas tot a fach creusas, las calòtas ente n'òm podia far chabreu. E i avia la vraia plata, 'na sieta que servissia de plat per metre las crespas dedins, o ben la moleta, la farça. E puei i avia de las sietas en fer, coma los culhiers, las forchetas, e las culhieras a sopa e a ragost. "L'eran en fer o en estam. N'i avia pas d'"aluminium" dins queu temps. 'Las venen negras, mas ilhs las fasian estamar per los estameurs. Quò las tornava nuòvas. Las sietas en fer, ilhs las fasian estamar aussí. 'Las tornavan blanchas coma tot." (G. B.).

Los òmes avian sovent un coteu plejadís. "Lo patron de la maison a tot lo temps 'gut un gròs coteu li, un coteu assetz sòlide per empòrtar dins las pòchas. Sur la tabla, ilhs avian tot lo temps 'gut meitat meitat, lo coteu que ferma, puei lo coteu de tabla que se barra pas." (G. B.).

Beucòp avian lor veire, bien culòtat. "Ilhs volian pas que lor veire sie lavat. Las femnas iò fasian poent, mas los òmes, n'i a bien que - "quo es pas sale!" - , ilhs iò lavavan pas. Quò fasia tot lo temps una traça un peuc roja au fons! Ilhs fasian quò per çò que ilhs avian 'nat sodards, ilhs lavavan pas lo quart, quò fasia brave, quò fasia "poilu"!" (G. B.)

I avia pas tant de gatges coma auras. Fasian sovent cueire lo minjar dins quò qu'avian a portada de man. "N'òm avia pas lo assòrtiment vòugut de queu temps. N'òm era assòrtit de res de queu temps." (M. G.)

Fasian la vaissela a l'aiga chauda avecque una patrolha. "Per netiar, quand ilhs avian tuat lo pòrc, totas quelas pastissieras quí, quo era netiat a l'aiga chauda avecque un bochon d'estrujas. Mas lo charnier, quò se netiava que quand ilhs volian se'n servir, per que ilhs laissavan la saumoira dedins, quela sau fonduda. Coma un peuc, laissar la lia dins una barrica, quand n'òm a tirat lo jus, que quò ne vòu pus pissar, la bien bochar alòrs, per pas que quò prenia aër, e iò netiar juste per metre l'autre vin, alòrs quò sentis totjorn au vin. Alòrs lo charnier, ilhs fasian parier, ilhs laissavan la saumoira dedins, lo charnier bien brechat avecque un linge entre lo cubercle e lo charnier. E ilhs fotian la saumoira quand ilhs volian tornar tuar e quo es quí qu'ilhs bochonavan bien avecque l'estrujas." (G.B.).

Per metre lo beure, se servissian de panas - "'l'eran pustòt alonjadas, coma un petit charnier alonjat, e puei quo avia una ansa en naut; la pana avia un petit cròs, alòrs vos fasiatz pissar coma dins un veire, quò fasia coma lo bot de la coada. Quò tenia tres, quatre litres, ilhs metian lora panada quí dedins" (G. B.) - e de coïas: "Quo es una espeça de "coloquinte", mas quo a la cauquilha mai dura. I avia las coïas e lo coïard. Las coïas eran ròndas, e lo coïard era alonjat, la testa en naut. Alòrs enrotlat dins un linge molhat, quò gardava bien la freschor, ilhs empòrtavan quò-quí aus champs." (G. B.) Per las faire "ilhs iò culhissian l'ivern, quo era sec, avant que quò gele tròp. E puei aprep ilhs iò perçavan, ilhs fasian tombar las granas avecque un fer chaud, un fiu d'archau qu'ils passavan au fuòc. Alòrs ilhs arribavan a perçar la cauquilha en naut quí, quò fasia lo cròs per far lo becon. E puei avecque lo fiu d'archau, quand quo era dessechat dedins, quò iò cramava, e puei ilhs iò fasian sòrtir. Ilhs passavan deu vinagre dedins e puei falia bien lo secodre per far tombar lo restant que se destachava. E puei aprep quò tenia la "boisson" . Ilhs metian deu vin dedins, ilhs metian n'impòrta que. Ilhs iò bochavan avecque un petit bochon de lieuge." (G. B.).

Avian de las crujas per l'òli e lo vinagre. "Una pana quo era pustòt l'aiguiera, quo era pustòt per metre de l'aiga, la pana en gres. N'autres, òm a jamai 'gut res en terra per metre deu vin. Per far deu vinagre, ilhs avian una cruja, ilhs iò apelavan un vinagrier. Una cruja, quo era per metre l'òli, ilhs metian de l'òli. E puei ilhs avian una espeça de petit crujon, ilhs fasian lo vinagre dedins. Quand ilhs avian deu vin agresit, quo es a dire qu'ilhs fasian agresir lo vin dedins, alòrs aprep ilhs gardavan la maire. Alòrs ilhs avian una cruja per metre l'òli e una cruja per metre lo vinagre. E la pana per metre l'aiga. Mas enfin n'i a bien deus gatges que son en gres, qu'ilhs apelen pana. Ilhs apelen mesma un bujadier, pana.Quo es deus machens en gres, quò sie petit o grand." (G. B.)

Fasian ilhs-mesma las bornhas, las deschas en chastanhier e vime, lo grellòt per las chastanhas avecque deus vimes crosats e un quadre en bois. Vivian en economia barrada, coma òm ditz, per lo minjar mai per los gatges. 'Chaptavan nonmas quò que podian pas far ilhs-mesmes. Per los gatges en fonda, furnissian lo materiau, "ce qui explique que dans tous les inventaires on trouve mentionné dans un recoin quelconque un tas de vieux débris de fer ou de fonte mis en réserve." (P. Boulanger in Ethnologia). Quand un gatge era usat o besilhat, iò esgavan avecque la mesma imaginacion creativa qu'òm troba dins tots los païs paubres ente lo monde son 'bituats a reciclar au luòc de fotre lai. "Quand lo forneu era besilhat, ilhs ne'n fasian n'autre avecque una selha que n'avia pas de cuu, ilhs desviravan la selha dessur dessot, ilhs copavan quò que tenia l'ansas quí; puei au cuu de la selha, i avia un cercle quí, lor testa de forneu, 'la rintrava juste dins queu cuu de selha." (G. B.).

Mainatjavan la besunha, la fasian durar . Mòuvian lo cafè a la botelha "que n'era pas bien unida, de las botelhas de limonada qu'avian deus petits picassons" e avecque deu papier "falia trobar lo bon papier, un papier que servissessa longtemps, lo "craft". Quò mòu fin, si n'òm pòia pro longtemps. Mas aprep lo papier, quò falia lo plejar, falia que quò duressa d'aicianta que quò sie crebat. Mas quò chamjava de plaça; lo papier era pro grand, alòrs quò 'nava mòure per l'autres cuenhs. Quò fasia quatre cuenhs puei lo mitan." (G.B.). 


Pagina d'avant Pagina d'apres Ensenhador